To próbka naszego podręcznika: 3 bloki po 25 min, tabele „co musisz umieć”, pytania kontrolne z odpowiedziami. W aplikacji karta jest podpięta do działu geografii kl. 8, z ćwiczeniami na mapie i fiszkami.
Cel: wskazać na ślepej mapie 15 państw, 10 obiektów fizycznych, 8 mórz. Ćwicz w trybie „Wskaż państwo" i „Mapa fizyczna: wskaż" (po 8 min), potem „Podaj stolicę" (9 min).
| Grupa | Co | Zapamiętaj przez… |
|---|---|---|
| Państwa (15) | Rosja, Chiny, Indie, Japonia, Korea Płd., Korea Płn., Mongolia, Kazachstan, Iran, Irak, Arabia Saudyjska, Turcja, Izrael, Indonezja, Wietnam | najpierw „wielka piątka" (Rosja, Chiny, Indie, Japonia, Indonezja), potem sąsiedzi Chin, potem Bliski Wschód |
| Stolice (10) | Pekin, Tokio, Nowe Delhi, Seul, Pjongjang, Moskwa, Teheran, Rijad, Ankara, Dżakarta | para „państwo + stolica" jako fiszka, obie strony |
| Góry | Himalaje (Mount Everest 8 849 m), Karakorum, Hindukusz, Tien-szan, Ural (granica z Europą), Kaukaz | Himalaje = zderzenie płyty indyjskiej z eurazjatycką → najwyższe góry świata, nadal rosną |
| Wyżyny | Wyżyna Tybetańska („dach świata", śr. 4 500 m), Dekan (Indie), Wyżyna Irańska, Wyżyna Środkowosyberyjska | Tybet — najwyżej położona wyżyna świata |
| Niziny | Nizina Zachodniosyberyjska (największa w Azji, bagna), Nizina Chińska, Nizina Gangesu, Nizina Turańska | niziny nad wielkimi rzekami = najgęściej zaludnione |
| Pustynie | Gobi (Mongolia/Chiny), Takla Makan, Ar-Rab al-Chali (Arabia), Kara-kum | pustynie zwrotnikowe (Arabia) vs pustynie wnętrza kontynentu (Gobi — daleko od morza, za górami) |
| Rzeki | Ob, Jenisej, Lena (na północ, do Oceanu Arktycznego — zamarzają, wylewają wiosną), Amur, Huang He (Żółta), Jangcy (najdłuższa w Azji, 6 300 km), Mekong, Ganges, Indus, Eufrat i Tygrys | rzeki Syberii płyną „do góry" na mapie |
| Jeziora | Bajkał (najgłębsze na świecie, 1 642 m; 20% słodkiej wody Ziemi), Morze Kaspijskie (największe jezioro świata, słone), Jezioro Aralskie (wysychające — nadmierne nawadnianie bawełny) | „Aral = katastrofa ekologiczna" — typowe pytanie |
| Morza i oceany | Ocean Arktyczny, Spokojny, Indyjski; Morze Arabskie, Zatoka Bengalska, Morze Południowochińskie, Morze Japońskie, Morze Ochockie, Zatoka Perska, Morze Czerwone | Zatoka Perska = ropa |
| Półwyspy | Arabski (największy na świecie), Indyjski, Indochiński, Koreański, Kamczatka, Malajski | — |
Cel: wyjaśnić 4 kontrasty i związek płyt litosfery z trzęsieniami ziemi (wymagania 1–4).
1. Kontrasty (wym. 1): najwyższy punkt Ziemi (Everest 8 849 m) i najniższy na lądzie (Morze Martwe, −430 m); najzimniejsze miejsce półkuli północnej (Ojmiakon, −67 °C) i pustynie z +50 °C; najgęściej zaludnione niziny (Nizina Chińska, delta Gangesu — ponad 1 000 os./km²) i puste wnętrze (Mongolia — 2 os./km²); najbogatsze (Japonia, Singapur, Katar) i najbiedniejsze państwa (Afganistan, Jemen).
2. Płyty litosfery (wym. 2): Azja leży na płycie eurazjatyckiej; od południa napierają płyta indyjska (→ Himalaje) i arabska; od wschodu płyta pacyficzna i filipińska wsuwają się pod Azję (subdukcja) → rowy oceaniczne (Rów Mariański, 10 994 m — najgłębszy), wulkany (Fudżi, Krakatau, Kamczatka — „Pacyficzny Pierścień Ognia"), trzęsienia ziemi i tsunami (2004 Ocean Indyjski — ok. 230 tys. ofiar; 2011 Japonia — Fukushima).
3. Jak się chronić (wym. 3): systemy wczesnego ostrzegania (boje, syreny, SMS), budownictwo odporne na wstrząsy (Japonia: elastyczne konstrukcje, amortyzatory), ewakuacja na wzniesienia, edukacja i ćwiczenia w szkołach, zakaz zabudowy wybrzeży, falochrony i lasy namorzynowe.
4. Klimat monsunowy i ryż (wym. 4): monsun letni — wiatr od oceanu na ląd, ulewne deszcze (VI–IX; Ćerapuńdźi — ponad 11 000 mm rocznie); monsun zimowy — z lądu na ocean, sucho. Ryż potrzebuje zalanych pól → siew przed monsunem, zbiór po; 2–3 zbiory rocznie; tarasy na zboczach; „kultura ryżu": praca ręczna wielu ludzi → wielkie zaludnienie Azji Południowo-Wschodniej, ryż w kuchni, święta, języku. Zagrożenie: spóźniony monsun = głód, za silny = powodzie (Bangladesz).
Cel: wymagania 5–10 — po jednym „dlaczego" na każdy kraj.
| Region | Fakty do egzaminu | „Dlaczego?" |
|---|---|---|
| Japonia (wym. 5) | 4 główne wyspy (Honsiu, Hokkaido, Kiusiu, Sikoku), 125 mln ludzi na 378 tys. km² (góry — ludzie na wąskim wybrzeżu); brak surowców; 3.–4. gospodarka świata; roboty, samochody (Toyota), elektronika, statki; Shinkansen | warunki przyrodnicze złe (góry, trzęsienia, brak surowców) → sukces dzięki czynnikom społeczno-kulturowym: wykształcenie, pracowitość, dyscyplina, nowoczesne technologie, import surowców + eksport gotowych wyrobów |
| Chiny — ludność (wym. 6) | 1,4 mld; wschód gęsto zaludniony (Nizina Chińska, delta Jangcy, wybrzeże — ponad 400 os./km²), zachód pusty (Tybet, Sinciang, Gobi — poniżej 10 os./km²) | wschód: niziny, monsunowe deszcze, żyzne gleby, rzeki, porty; zachód: góry, pustynie, susza, zimno |
| Chiny — gospodarka (wym. 7) | „fabryka świata", 2. gospodarka; od 1978 r. reformy (specjalne strefy ekonomiczne: Shenzhen); eksport elektroniki, odzieży, maszyn; największy producent stali, węgla; energia z węgla → smog; Nowy Jedwabny Szlak; miasta-giganty (Szanghaj, Pekin) | tania siła robocza + inwestycje zagraniczne + ogromny rynek; skutki: wzrost zamożności, ale zanieczyszczenie i nierówności miasto–wieś |
| Indie (wym. 8) | 1,4 mld (najludniejsze państwo od 2023); języki: hindi + angielski; IT i usługi (Bengaluru — „Dolina Krzemowa Indii"), farmacja, Bollywood; kontrasty: nowoczesne miasta obok slumsów (Dharavi w Mumbaju), pozostałości systemu kastowego, analfabetyzm na wsi, brak dostępu do wody | możliwości: młode społeczeństwo, znajomość angielskiego, tanie usługi dla świata; bariery: bieda, przeludnienie, infrastruktura |
| Bliski Wschód (wym. 9) | kultura: islam (sunnici/szyici), język arabski (Iran — perski, Turcja — turecki, Izrael — hebrajski); ropa naftowa: Zatoka Perska — ok. połowa światowych zasobów (Arabia Saudyjska, Irak, Iran, Kuwejt, ZEA, Katar) → OPEC; bogate emiraty (Dubaj) obok biednego Jemenu | ropa = bogactwo, ale gospodarka „na jednej nodze"; pustynia → odsalanie wody, import żywności |
| Konflikty (wym. 10) | Izrael–Palestyna (Strefa Gazy, Zachodni Brzeg; spór o ziemię i Jerozolimę), Syria (wojna domowa od 2011 → uchodźcy), Irak (wojny 1991, 2003; Państwo Islamskie), Jemen (wojna domowa, głód), Kurdowie (naród bez państwa: Turcja, Irak, Syria, Iran), Iran–Arabia Saudyjska (rywalizacja) | przyczyny: religia, granice narysowane po I wojnie światowej, ropa, woda (Eufrat, Tygrys); skutki: uchodźcy, zniszczenia, terroryzm, wahania cen ropy |
Co wraca za 7 dni: Ślepa mapa (15 państw + 10 obiektów) w trybie bez podpisów; 10 fiszek „państwo–stolica"; 3 pytania „dlaczego" (Japonia, Chiny-ludność, monsun).
Źródła faktów: podstawa programowa (Dz.U. 2024 poz. 996), dane ogólnodostępne (ONZ, Bank Światowy — stan 2024/25). © Plan na Szkołę — opracowanie własne.